Pushime në Kroaci – diell, plazh dhe hijeshi qytetesh të vjetra. Është e natyrshme që aparati të punojë pa pushim. Por kujdes: jo gjithçka që duket piktoreske duhet fotografuar pa menduar. Në Kroaci ka disa gjëra që është më mirë të mos i fotografosh – për arsye ligjore, kulturore ose shumë praktike. Dhe disa prej këtyre rregullave nuk vlejnë vetëm për profesionistët me aparat refleks, por edhe për ty me telefonin në xhepin e rrobave të banjës.
1. Objektet ushtarake dhe pikat kufitare
Tingëllon si paranojë e viteve ’90, por tema mbetet aktuale. Kush fotografon kazerma, antena radioje me kamera ose pika kufitare rrezikon:
- Një bisedë me policinë
- Konfiskimin e telefonit
- Në rastin më të keq: kallëzim për “dyshim spiunazhi”
Edhe objekte të vjetra e të braktisura shpesh mbeten zyrtarisht “zona ushtarake të ndaluara”. Disa mezi dallohen si të tilla, për shembull bunkerë të vjetër në bregdet ose stacione transmetimi në male. Nëse sheh një tabelë me shkrimin “Zabranjeno fotografiranje”, ule kamerën.
2. Shtëpitë private dhe vilat
Vilat moderne bregdetare duken bukur, por jo çdo pronar gëzohet kur turistët i drejtojnë kamerën. Në disa vende si Krk, Brela ose Poreč, fotografimi i shtëpive të huaja perceptohet si provokim. Duhet veçanërisht kujdes me ndërtimet e reja, projektet luksoze ose ndërhyrjet e paligjshme.
Disa investitorë madje i mbikëqyrin kantieret me kamera – jo vetëm për të mbrojtur shtëpinë, por edhe për të identifikuar “kureshtarët”. Kush fotografon përmes gardhit me teleobjektiv rrezikon më shumë se disa shikime të zemëruara.
3. Vendasit – pa pyetur
Sado miqësorë të jenë zakonisht kroatët, t’ua drejtosh kamerën pa pyetur është mungesë respekti. Sidomos të moshuarit dhe fëmijët nuk duhen fotografuar kurrë pa pëlqim. Edhe në tregje ose kafene vlen e njëjta gjë: pyetja nuk kushton asgjë, shmangia e konfliktit edhe më pak.
Shumë kroatë të moshuar, veçanërisht në fshat, e përjetojnë fotografimin pa leje si ndërhyrje. Në disa zona qarkullon madje besimi se fotografia “vjedh shpirtin”. Një buzëqeshje dhe pyetja “Smijem li slikati?” shpesh mjaftojnë për ta qetësuar situatën.
4. Targat e makinave dhe veprimet policore
Sheh diçka interesante, për shembull një gjobë mbi makinë, një operacion policor ose kontroll? Më mirë mos e fotografo. Targat janë të dhëna personale, ndërsa filmimi ose fotografimi i veprimeve policore mund të sjellë shpejt telashe. Kjo vlen sidomos në zona rurale ose për automjete “të veçanta”, për shembull me shenja zyrtare.
Edhe tërheqja e makinave ose bastisjet në zonat turistike trajtohen gjithnjë e më me ndjeshmëri. Kush fotografon pa u kërkuar, rrezikon që oficerët t’i kërkojnë t’i fshijë pamjet – ose diçka më serioze.
5. Kantieret dhe skandalet e ndërtimit
Pishina të paligjshme, mbushje të mëvonshme të terrenit, “apartamente në bodrum” – loja njihet. Por shumë investitorë reagojnë keq kur dikush ua dokumenton projektet. Ka pasur edhe kërcënime ndaj fotografëve kureshtarë.
Jo rrallë pilotët e dronëve që fluturojnë mbi ndërtime të reja përballen me ankesa ose kallëzime. Situata bëhet veçanërisht e ndjeshme kur fotografia përfundon më pas në një grup Facebook-u ose në një faqe mbikëqyrëse. Disa e shohin këtë si sulm.
6. Vendet fetare – sidomos gjatë ceremonive
Kisha, kapela, varreza: Kroacia është tradicionalisht katolike dhe sidomos vendasit më të moshuar e konsiderojnë pa respekt fotografimin gjatë meshës ose funeralit.
Edhe nëse mendon se je mjaft larg, zbulimi se po fotografon një grup zie ose një rit fetar mund të shkaktojë skena të pakëndshme. Disa kisha kanë madje tabela të qarta që ndalojnë fotografimin.
Përfundim:
Fotografimi lejohet për sa kohë nuk lëndon, ekspozon apo provokon drejtpërdrejt askënd. Megjithatë, në Kroaci shpesh vlen: më pak është më shumë. Me një buzëqeshje dhe pyetjen në kroatisht “Smijem li slikati?” (“A mund të bëj një fotografi?”) zakonisht arrin më larg.
A ke pasur ndonjëherë telashe sepse fotografove diçka “të gabuar”? Shkruaje në komente!